Clio, de muze van de geschiedenis, heeft een onaangenaam gevoel voor humor als het om Polen gaat. Polen is in de afgelopen eeuwen meerdere keren tussen de raderen van de geschiedenis gekomen. Het gebeurde opnieuw in de Tweede Wereldoorlog. Het land werd vermalen. Daarom verbaast het niet dat tussen 1939 en 1945 overal Poolse militairen opduiken, als historisch strooigoed. Nadat hun land van twee kanten was overlopen in 1939 traden sommige Polen in Duitse dienst, anderen gingen in Russische dienst en weer anderen vluchtten richting Groot-Brittannië. Daar vinden we ze terug als leden van de squadrons van de RAF, als codebrekers, als para’s die onder Sosabovski rondom Arnhem zouden worden ingezet en vooral in de Eerste Poolse Pantserdivisie onder leiding van generaal Maczek. Quest for Freedom beschrijft de geschiedenis van deze divisie en haar veldtocht in 1944-1945.

De tragiek die hierbij op de achtergrond speelt, kan nog steeds naar de keel grijpen. Generaal Maczek en zijn tankdivisie vochten keihard, veelal onder Brits-Canadese leiding en zij deden dit in de veronderstelling dat zij na de bevrijding van West-Europa zouden gaan bijdragen aan de bevrijding van Polen. Alleen, het kwam er nooit van. Na 1945 konden de Poolse militairen niet meer terugkeren naar Polen, omdat het land communistisch was geworden. Zij waren ongewenst in eigen land. Luitenant-generaal Maczek werd door het regime in Warschau zelfs de Poolse nationaliteit afgenomen. In Groot-Brittannië was hij ondertussen overbodig geworden. Het grote vergeten zette daar ook in wat betreft de Poolse bijdrage aan de oorlog. Maczek kreeg niet eens een veteranenpensioen, omdat de Britten hem niet beschouwden als een Brits-geallieerd militair. Daarop ging Maczek in Edinburgh werken als barman. Pas na de val van het communisme kreeg hij enige erkenning, en met hem ‘zijn Polen’. Maczek was echter inmiddels al bijna honderd jaar. Hij bleef in Schotland. Na zijn overlijden in 1994 werd hij op eigen verzoek niet bijgezet in Polen, maar op een plek waar veel van zijn kameraden al lagen begraven: het ereveld in Breda dat inmiddels zijn naam draagt.

Herinneringscentrum

Dit Maczek Memorial in Breda heeft het boek over de 1st Polish Armoured Division uitgegeven. Het herinneringscentrum verricht belangrijk werk. Het voorziet in documentatie, educatie, beheert een indrukwekkend museum, initieert onderzoek en geeft publicaties uit over de Poolse militaire geschiedenis. Het verzorgt ook het ereveld waar Maczek ligt begraven, te midden van ruim 160 andere Polen. Het Memorial had al jaren de wens de geschiedenis van de Eerste Poolse Armoured Division eindelijk eens goed te laten uitzoeken en vastleggen. Jack Didden (tekst) en Maarten Swarts (kaarten en illustraties) hebben het op zich genomen. Het is een goede zet geweest met hen samen te werken. Zij schreven samen al eerder Einddoel Maas (over de bevrijding van Noord-Brabant) en The Army that got away (over het Duitse 15e Leger). Het huidige boek zet dit werk voort. Het kan opnieuw geslaagd worden genoemd.

Complexe details

Quest for Freedom is een kloek werk geworden. Het telt 412 pagina’s, in groot formaat. Het is uitstekend gedocumenteerd, op basis van uitgegeven en onuitgegeven archiefstukken. Het bevat ook vele verhelderende foto’s en kaarten. De kern van het boek bestaat uit twaalf hoofdstukken over het verloop van de geschiedenis van de divisie, met appendices over de structuur van de eenheid, over de commanding officers en over Maczek zelf. Het maakt af en toe pas op de plaats, om in katernen beeldbepalende sleutelpersonen en onderwerpen uit te lichten, zoals Wladislaw Rzemieniecki, Tadeusz Bletek, het personeelsprobleem van de Polen, de awards in Breda en in 1945, en het bizarre verhaal van de Panther-tank in Breda (die nooit in Breda werd ingezet).

Doordat Quest for Freedom chronologisch en beschrijvend van aard is, is het verhaal van de divisie uitstekend te volgen, van begin tot einde, in al zijn complexe details. Gestart wordt met de gebeurtenissen in Polen in het interbellum, met de focus op tankoorlogvoering in de jaren 1936-1939. Daarna wordt het begin van de oorlog besproken en de oprichting van de Poolse divisie in Engeland vanaf 1940. Vervolgens is er aandacht voor de eerste gevechten van de armoured division in Normandië bij Mont Ormel en Falaise (1-31 augustus 1944). Onderwerp van het hoofdstuk daarna is de snelle opmars door Frankrijk richting Belgische en Nederlandse grens in september 1944. Aan het stokken van de opmars in september en oktober worden de volgende hoofdstukken gewijd. De operatie rondom Breda (27-30 oktober 1944) krijgt een eigen hoofdstuk. Dit geldt eveneens voor de operaties van de divisie bij de Maas (30 oktober-9 november 1944) en de lange winter van 1945 in Nederland. Het op een na laatste hoofdstuk behandelt de laatste gevechten in Nederland en Duitsland en het einde van de veldtocht rondom Wilhelmshaven (7 april-9 mei 1945). Het laatste hoofdstuk bespreekt de periode 1945-1947 en verhaalt over het opdoeken van de eenheid.

Feiten

Natuurlijk vertegenwoordigt dit boek hiermee een inventariserende beschrijvende ‘klassieke’ vorm van militaire geschiedenis. Quest for Freedom is een traditionele eenheidsgeschiedenis. Aan lopend academisch debat wordt niet deelgenomen. Dat is een gemis. Hierbij kunnen zeker kanttekeningen worden geplaatst. Maar men kan er ook milder tegenaan kijken. Aan universiteiten en aan militaire academies wordt dít soort historische onderzoek niet meer gedaan. Terwijl het broodnodig is. Pas door een boek zoals dit worden onderbouwde visies, interpretaties en debatten mogelijk, bijvoorbeeld over de aard van inzet van de Poolse divisie, de spanningen tussen de Brits-Canadese leiding en de Polen, of netelige kwesties zoals de soms politiek ambivalente achtergrond van de Polen. Interpretaties hebben feiten nodig, anders worden het meningen. Quest for Freedom levert ons de feiten en dat doet dat goed.

Dr. Henk de Jong, Faculteit Militaire Wetenschappen, NLDA

Quest for Freedom

A History of the 1st Polish Armoured Division

Door Jack Didden en Maarten Swarts 

Breda (Maczek Memorial) 2025

414 blz. – ISBN 9789083040646