Modern Hybrid Warfare. Russia versus the West van Ryan Maness en Brandon Valeriano is een actueel en wetenschappelijk goed onderbouwd verslag van een onderzoek naar de rol van hybride conflictvoering tijdens de confrontatie tussen Rusland aan de ene kant en Oekraïne en het Westen aan de andere kant. De twee auteurs analyseren het gebruik van militaire en niet-militaire middelen door Rusland sinds het einde van de Koude Oorlog, met bijzondere aandacht voor de Oekraïne-oorlog, die in 2022 begon. Allereerst even iets over de auteurs van het boek: Ryan Maness is universitair hoofddocent cyber- en informatiestrategie aan de Naval Postgraduate School, een onderzoeksuniversiteit van de Amerikaanse marine in Monterey, Californië met een uitstekende academische reputatie. Brandon Valeriano was distinguished senior fellow aan de Marine Corps University in Quantico, Virginia, gespecialiseerd in cyberoperaties. Helaas is Valeriano in mei 2025 onverwacht overleden; enkele van zijn collega’s spreken aan het begin van het boek hun academische waardering voor hem uit.
Uitgangspunt
Het uitgangspunt van het boek is dat Russische, hybride operaties geen baanbrekende nieuwe vorm van oorlogvoering zijn, maar dat ze zijn gebaseerd op een combinatie van bekende militaire en niet-militaire middelen, zoals politiek, economische maatregelen en informatie. Volgens de auteurs streeft Rusland ernaar zijn strategische doelstellingen te bereiken door gebruik te maken van cyberaanvallen, desinformatiecampagnes, energiebeleid, diplomatieke druk, maar vervolgens ook met conventionele militaire macht. Rusland probeert zo lang mogelijk druk uit te oefenen op de strijdkrachten en de samenleving van een tegenstander in de veronderstelling dat deze uiteindelijk zwichten. Niettemin concluderen de auteurs dat de inzet van hybride, niet-militaire methoden uiteindelijk slechts beperkte resultaten heeft opgeleverd. Deze methoden en middelen slagen er mogelijk wel in een kleinere verstoring binnen een samenleving te veroorzaken, toch zijn ze niet doorslaggevend. Ze leiden niet tot de totale ontwrichting van een tegenstander. Deze constatering van de auteurs vormt een belangrijk tegenwicht tegen de vele publicaties die spreken over Russische ‘superieure hybride conflictvoering’.
In Modern Hybrid Warfare leggen Maness en Valeriano de nadruk op cyber- en informatieoperaties, wat gezien hun beider achtergrond te verwachten viel. Een van de sterke punten van het boek is de empirische benadering. In plaats van aannames te doen over kunstmatige intelligentie of cyberoorlogvoering als game changers, baseren de auteurs hun conclusies op de praktijk, meer specifiek op uitgebreide datasets, casestudies en jarenlange academische onderzoeksprogramma’s. De auteurs zijn op grond van hun bevindingen de mening toegedaan dat beleidsmakers en commentatoren de effectiviteit van cyberoperaties en informatieoorlogvoering vaak schromelijk overdrijven. Volgens hen is het illustratief dat Rusland, ondanks duizenden cyberaanvallen op de Oekraïense defensiesector, de overheid en het bedrijfsleven, er niet in is geslaagd de Oekraïense samenleving volledig lam te leggen. En hoewel Russische informatiecampagnes weliswaar de beeldvorming van sommige Oekraïners weten te beïnvloeden, zullen ze Rusland uiteindelijk niet in staat stellen de oorlog tegen Oekraïne te winnen.
Het nieuwe type oorlogvoering
Een van de belangrijkste boodschappen van de auteurs is dat cyber- en beïnvloedingsoperaties grote militaire operaties kunnen ondersteunen en vergemakkelijken, maar ze zijn geen vervanging voor conventionele operaties. Op dit gebied spreken Maness en Valeriano de Russische militaire autoriteiten zelfs enigszins tegen. Ongeveer tien jaar geleden, deels gebaseerd op hun bevindingen tijdens de annexatie van de Krim, spraken de Russische generaals Andrey Kartapolov (destijds directeur Operaties van de Russische strijdkrachten) en Valery Gerasimov (chef-staf van de Russische strijdkrachten) over het ‘nieuwe type’ of de ‘nieuwe generatie’ oorlogvoering dat nog steeds van kracht is binnen Rusland.
Het nieuwe type oorlogvoering is erop gericht de tegenstander met niet-militaire middelen zodanig te ontwrichten en te destabiliseren dat de samenhang in het vijandelijke optreden ineenstort en de samenleving volledig verzwakt raakt. Volgens Russische deskundigen zou dit voldoende moeten zijn om een tegenstander op de knieën te dwingen. Alleen als dit zou mislukken, zouden de Russische autoriteiten overschakelen op ‘klassieke methoden’ van oorlogvoering, zoals zij conventionele operaties tegenwoordig noemen. Tussen de regels door valt in het boek te lezen dat Maness en Valeriano deze gefaseerde aanpak van de Russen niet effectief vinden. De eerste fase – het onderwerpen van de vijand met niet-militaire middelen – levert volgens hen te weinig resultaten op en daarom is het noodzakelijk om vanaf het begin naast niet-militaire middelen ook wel degelijk militaire middelen in te zetten.
Cognitieve operaties
De auteurs gaan weliswaar uitgebreid in op informatieoperaties, maar het onderwerp cognitieve oorlogvoering krijgt helaas weinig aandacht. Cognitieve operaties zijn tegenwoordig een prominent onderdeel van hybride conflictvoering en kunnen als een specifieke vorm van informatieoperaties worden beschouwd. Daarom hadden cognitieve operaties absoluut een prominentere plaats verdiend. De NAVO is de laatste jaren bijzonder gericht op het onderkennen van cognitieve operaties. Deze operaties zijn volgens de alliantie gericht op het verkrijgen, behouden en beschermen van kennis- en inzichtsuperioriteit om zodoende bij een vooraf vastgesteld publiek de beeldvorming, attitude en gedrag te beïnvloeden. Het is jammer dat onderwerpen als manipulatie van besluitvorming, AI-gestuurde beïnvloedingscampagnes, toepassing van sociale media-algoritmen en deepfakes, die alle tot cognitief oorlogvoeren behoren, in het boek nauwelijks ter sprake komen, terwijl ze wel degelijk een rol spelen in de Oekraïne-oorlog.
Moderne technologie
De auteurs staan in het boek ook kritisch tegenover de invloed van technologie op moderne operaties. De inzet van verschillende soorten drones en elektronische oorlogvoering (EW) door zowel Rusland als Oekraïne beschouwen de auteurs als een kat-en-muisspel; zodra de ene partij een nieuw type drone introduceert, komt de andere zo snel mogelijk met tegenmaatregelen. Tegenwoordig zijn drones en elektronische oorlogvoering wereldwijd veruit de meest besproken oorlogvoeringmethoden. Hoewel Maness en Valeriano erkennen dat beide landen gedwongen zijn hun tactieken voortdurend aan de ontwikkeling van drones aan te passen, vormen drones volgens hen geen revolution in military affairs. Meer in het algemeen constateren de auteurs dat technologische ontwikkelingen het karakter van oorlog kunnen veranderen, maar de fundamentele aard ervan niet; oorlog blijft nu eenmaal een strijd tussen verschillende partijen die elkaar proberen hun wil op te leggen. Uit het boek blijkt ook eens te meer dat geavanceerde technologie tekortkomingen in de aanpak van militaire operaties niet zomaar kan compenseren. Zo geven Maness en Valeriano aan dat het optreden van Rusland in Oekraïne juist laat zien dat hoogwaardige technologie weinig oplevert wanneer de logistiek tekortschiet, de commandovoering faalt en de politieke aansturing inconsistent is. Hieruit spreekt een duidelijke waarschuwing tegen een te technologiegerichte visie op defensie. Volgens de auteurs blijken factoren zoals militaire organisatie, de functies van militaire optreden (waaronder commandovoering, vuurkracht, logistiek, bescherming en aanpassingsvermogen), evenals internationale samenwerking, energiebeleid en economische macht uiteindelijk veel doorslaggevender te zijn in oorlogvoering.
Gedegen onderbouwing
Voor lezers die nog niet goed bekend zijn met hybride conflictvoering, kan het boek soms wat technisch en theoretisch overkomen. De auteurs maken herhaaldelijk gebruik van statistische analyses en academische concepten, wat enerzijds voor kenners leidt tot een diepgaande analyse van het onderwerp, maar het boek anderzijds voor niet-ingewijden minder toegankelijk maakt. Het boek richt zich bovendien bijna uitsluitend op Rusland en Oekraïne. Andere voorbeelden van hybride oorlogvoering, zoals de activiteiten van China, Iran of niet-statelijke actoren, komen niet aan bod.
Al met al, is het boek Modern Hybrid Warfare een waardevolle bijdrage aan de literatuur over moderne conflicten. Waar veel publicaties hybride oorlogvoering beschouwen als een revolutionaire nieuwe vorm van conflict en bovendien veelal gebaseerd op aannames, kiezen Maness en Valeriano voor een nuchtere en proefondervindelijke benadering. Zij trachten met gedegen onderbouwing de lezer ervan te overtuigen dat hybride conflictvoering met niet-militaire middelen een belangrijk onderdeel vormt van de hedendaagse strategische competitie, maar geen wondermiddel is dat conventionele militaire macht vervangt. Het boek richt zich vooral op de militaire kant van hybride conflictvoering, terwijl civiele weerbaarheid sterk onderbelicht blijft. Zaken als publieke veerkracht, maatschappelijk uithoudingsvermogen, mediageletterdheid en vertrouwen in democratische instituties kunnen een aanzienlijke invloed hebben op het verloop van een hybride conflict en bespreking hiervan zou een waardevolle aanvulling zijn.
Modern Hybrid Warfare is nuttig en bruikbaar voor de Nederlandse samenleving en krijgsmacht omdat het goed laat zien hoever Rusland al is gevorderd in zijn aanpak van hybride conflictvoering. De Russische militaire autoriteiten testen vooral en voortdurend de inzet van niet-militaire methoden in lijn met hun model van het ‘nieuwe type’ oorlogvoering, niet alleen in Oekraïne – waar ze ook conventionele operaties uitvoeren – maar ook in het Westen. Dit betekent dat de NAVO, en dus ook Nederland, niet naïef moeten blijven wegkijken, maar er rekening mee dienen te houden dat ze zich al in een permanente fase van strategische competitie met Rusland bevinden. De auteurs bieden concrete inzichten in de verdere ontwikkeling van multi-domein optreden, cyber- en informatiecapaciteiten en civiel-militaire samenwerking. Tegelijkertijd zou een uitgebreidere analyse van cognitieve operaties als sleutelcomponent van hybride oorlogvoering, Chinese en Iraanse hybride strategieën en maatschappelijke weerbaarheid het boek nog vollediger hebben gemaakt.
Prof. dr. Han Bouwmeester, NLDA
Modern Hybrid Warfare
Russia versus the West
Door Ryan Maness en Brandon Valeriano
Londen (Bloomsbury Academic) 2026
298 blz. – ISBN 9781538198438
