De man die in Israël de grote kartrekker was achter het landelijke beschermingssysteem tegen inkomende raketten, Iron Dome, vroeg in het begin van deze eeuw aan de generaals van de Israel Defense Forces (IDF, het Hebreeuwse acroniem is Tsahal) waar de H in die afkorting precies voor stond. Stond die voor Haganah (Hebreeuws voor defensief) of voor Hatkafah (Hebreeuws voor offensief)? Hij kreeg als antwoord: ‘Wij zijn een offensieve militaire macht, ons doel is om de vijand te vernietigen.’ 

Amir Peretz, oud-minister van Defensie van Israël, gebruikt deze anekdote om uit te leggen op welke weerstand hij initieel stuitte met zijn initiatief om een duur systeem te ontwikkelen waarmee vijandelijke korteafstandsraketten (4 tot 70 kilometer) uit de lucht kunnen worden geschoten. Het dominante idee was destijds binnen de IDF om de bron van de beschietingen te bestrijden in plaats van een raketschild te creëren. 

Toen het systeem vanaf 2011 eenmaal operationeel was en een groot succes bleek, had dit succes plotseling vele eigenaren. De aanvankelijke weerstand was snel vergeten. Keer op keer meldde de IDF trots op sociale media de interceptie van raketten van zowel Hamas vanuit Gaza als Hezbollah vanuit Libanon. Tegelijkertijd had dit succes ook een geopolitieke keerzijde. Volgens auteur Jean-Loup Samaan (Middle East Institute, National University of Singapore) maakte Iron Dome de Israëlische beslissers gemakzuchtig: signalen dat Hamas en Hezbollah hun tactiek doelbewust aan het aanpassen waren om het systeem te verzadigen, werden gebagatelliseerd. De aanvallen van Hamas in Israël op 7 oktober 2023, die ook gepaard gingen met langdurige raketbeschietingen, laten zich achteraf lezen als de uiterste vorm van die aanpassing.

Strategische cultuur

Samaan schreef zijn boek na de bloedige aanvallen van Hamas op de Israëlische kibboetsen, dorpen en steden langs de grens met Gaza. Hij baseerde zich op Israëlische en Arabische mediapublicaties, overheidsdocumenten en interviews met betrokkenen, onder wie inwoners van het grensstadje Sderot, dat jarenlang te maken had met raketaanvallen van Hamas. Ook de betrokken generaals van de IDF komen aan bod. Het boek blinkt niet uit in technische specificaties van de radar- of interceptietechnologie, maar richt zich op de vraag in welke strategische cultuur het Iron Dome-systeem tot stand kon komen.

Die cultuur draaide van oudsher om het offensief: de oorlog zo snel mogelijk naar vijandelijk gebied verplaatsen en daar beslissen. Iron Dome paste daar conceptueel slecht in, maar desondanks veranderde dit schild meer dan alleen de luchtverdediging van Israël. Bij elke raketbeschieting stonden Israëlische leiders voorheen voor de binaire keuze tussen escaleren (een landoorlog) of onderhandelen. Iron Dome bood volgens Samaan een comfortabele ‘derde weg’: het conflict beheersen. Onderschepte raketten maakten immers minder slachtoffers, waardoor de bevolking zich veilig waande en haar leiders minder onder druk zette om militair in te grijpen. Zo kocht het systeem kostbare tijd. 

Het belangrijkste kritiekpunt van Samaan is dat de politieke top die tijd niet heeft gebruikt om de onderliggende angel uit het conflict te trekken. In zijn conclusie noemt hij Iron Dome een technologische overwinning tegen alle verwachtingen in, maar wel één die het fundamentele vraagstuk, het vreedzaam samenleven van Israëliërs en Palestijnen, onopgelost liet.

Economische rekensom

Het boek laat ook zien wie dat schild betaalde. De Verenigde Staten stonden sceptisch tegenover het programma, maar werden uiteindelijk de belangrijkste financier. Gezamenlijke productie bond de Israëlische voorraad interceptieraketten aan de Amerikaanse politiek en industrie. Daar komt een economische rekensom bij: een dure Tamir-onderscheppingsraket (40.000 dollar) tegenover een geïmproviseerde raket van Hamas (700 à 1000 dollar). Zolang beschietingen kortstondig zijn, is die asymmetrische ruil te verdedigen. Een aanhoudende uitputtingsoorlog maakt van de luchtverdediging echter een kwestie van industriële productiecapaciteit en financiën. Hoewel Samaan over Israël schrijft, is dit voor Europese lezers het actueelste deel van het boek. Oekraïne ervaart sinds het aantreden van president Trump voor zijn tweede termijn aan den lijve wat het betekent wanneer de aanvoer van luchtverdediging afhangt van politieke verschuivingen in Washington. Europese landen die nu versneld in eigen luchtverdediging investeren, lopen tegen dezelfde afhankelijkheden aan. 

Geloof in eigen afschrikking

In de inleiding maakt Samaan een historische vergelijking die blijft hangen. Iron Dome zou achteraf voor Israël kunnen zijn wat de Maginotlinie in de jaren dertig voor Frankrijk was: een indrukwekkend, technologisch superieur defensiesysteem dat de militaire leiding blind maakte voor de tactische innovaties van de tegenstander. Aan het eind van het boek nuanceert hij die vergelijking. De Israëlische officieren die hij sprak erkenden weliswaar dat het land door zijn eigen technologische succes was misleid, maar niemand pleitte voor het afschaffen van het schild. Samaan zoekt het uiteindelijke falen op 7 oktober 2023 dan ook elders: de wankele status quo met Hamas en Hezbollah rustte op de overtuiging dat de IDF tegenstanders effectief kon afschrikken gebaseerd op technologische overmacht. Het schild was weliswaar niet doorslaggevend bij de ontwikkeling van deze blinde vlek, maar droeg wel bij aan het sterke geloof in de eigen afschrikking. 

Recente gebeurtenissen laten zien dat de technologische wapenwedloop inmiddels een volgende fase is ingegaan. Bij recente Israëlische operaties in Libanon bleek de IDF matig voorbereid op de massale inzet van goedkope FPV-drones. Hezbollah verspreidt geregeld beelden van wat het presenteert als drone-aanvallen op Israëlische voertuigen en ook op de Iron Dome-installaties die in het landschap opgesteld staan. Samaan verwijst niet naar de Amerikaanse strateeg en historicus Edward Luttwak, maar zijn boek onderstreept wel diens stelling dat ieder technisch voordeel tijdelijk is, omdat een opponent zich zal inspannen om dat voordeel zo snel mogelijk teniet te doen.  

Lkol Peter Schrijver MA, Faculteit Militaire Wetenschappen, NLDA

Iron Dome

A History of Israel’s Military Strategy

Door Jean-Loup Samaan 

Londen (Bloomsbury) 2026

222 blz. – ISBN 9781350499607