In de maritieme strategie neemt het streven naar heerschappij ter zee traditioneel een belangrijke plaats in. De beslissende zeeslag, de blokkade en de bestrijding van de vijandelijke handelsvaart behoren tot de bekendste middelen waarmee zeemachten hun strategische doelstellingen trachten te verwezenlijken. Maar welke mogelijkheden heeft een marine die niet over voldoende middelen beschikt om de heerschappij ter zee te bevechten? Een potentiële oplossing is de fleet in being: een vloot die door haar aanwezigheid en het dreigende gebruik van geweld de bewegingsvrijheid van een sterkere tegenstander beperkt. Deze strategie staat centraal in Deterrence and Denial. The Power of Fleets in Being, een door de Amerikaanse historica Sarah Paine geredigeerde bundel.
Het begrip fleet in being vindt zijn oorsprong in de zeventiende eeuw. De Engelse admiraal Arthur Herbert, de eerste graaf van Torrington, gebruikte het in 1690 om zijn besluit te rechtvaardigen een beslissende confrontatie met een sterkere Franse vloot te vermijden. Zolang zijn vloot bleef bestaan en kon uitvaren, moesten de Fransen rekening houden met de mogelijkheid dat zij hun invasievloot zou aanvallen. Het behoud van de vloot diende daarmee een strategisch doel: het verhinderen van een Franse invasie van Engeland. Sindsdien heeft het begrip een vaste plaats verworven in het marinestrategische denken, al is de betekenis ervan altijd onderwerp van discussie gebleven.
De bundel bestrijkt ruim drie eeuwen maritieme geschiedenis, van de zeventiende eeuw tot de hedendaagse maritieme rivaliteit tussen de Verenigde Staten, China en Rusland. De bijdragen behandelen onder meer de Spaanse, Franse, Oostenrijks-Hongaarse, Duitse, Italiaanse en Japanse marines. Ook de ontwikkeling van het strategische begrip zelf komt aan bod. Zo beschrijft Kevin McCranie hoe Britse en Amerikaanse marinestrategische theoretici rond 1900 discussieerden over de mogelijkheden en beperkingen van een strategie waarbij het behoud van de vloot centraal stond.
Geen onveranderlijke doctrine
Een belangrijke verdienste van de bundel is dat de auteurs het begrip niet als een onveranderlijke strategische doctrine behandelen. Zo laat Iván Valdez-Bubnov zien dat de Spaanse marinestrategie aan het einde van de achttiende eeuw beter kan worden omschreven als een vorm van actieve verdediging, waarvan de fleet in being slechts één onderdeel vormde. Ook de bijdrage van Alessio Patalano over de Japanse marine tijdens het interbellum is verhelderend. Hoewel Japan een numeriek sterkere Amerikaanse vloot tegenover zich wist, koos de marineleiding niet voor een strategie die primair gericht was op afschrikking en het behoud van de eigen vloot. Zij bereidde zich juist voor op een offensieve oorlogvoering die uiteindelijk tot een beslissende zeeslag moest leiden. Numerieke inferioriteit leidt dus niet noodzakelijk tot een defensieve marinestrategie.
Bijzonder interessant is het hoofdstuk van Jorge Ortiz-Sotelo over de Spaanse marine tijdens de onafhankelijkheidsoorlogen in Zuid-Amerika. Ondanks haar beperkte middelen wist de Spaanse marine vanuit de Peruaanse havenstad Callao lange tijd de verbindingen langs de westkust van Zuid-Amerika in stand te houden en troepenverplaatsingen te ondersteunen. Daarmee leverde zij een belangrijke bijdrage aan het voortzetten van de Spaanse strijd tegen de onafhankelijkheidsbewegingen. Pas met de opbouw van een sterkere Chileense vloot vanaf 1818 veranderden de krachtsverhoudingen en moesten de Spaanse oorlogsschepen zich steeds defensiever opstellen. Toen versterkingen uit Spanje uitbleven, nam hun militaire betekenis geleidelijk af. Dit weinig bekende voorbeeld illustreert hoe zelfs een betrekkelijk kleine vloot het verloop van een oorlog kan beïnvloeden zonder de vijandelijke vloot in een beslissende zeeslag te verslaan. Tegelijkertijd toont het de beperkingen van een fleet in being wanneer de mogelijkheid om daadwerkelijk op te treden verloren gaat.
Actief en passief
Een terugkerend thema is dan ook het onderscheid tussen een actieve en een passieve fleet in being. Een vloot die in haar havens blijft om vernietiging te voorkomen kan de tegenstander weliswaar dwingen rekening te houden met haar aanwezigheid, maar dreigt tegelijkertijd het initiatief te verliezen. De bijdrage van Enrico De Ninno over de Italiaanse marine tussen 1919 en 1943 is in dit verband verhelderend. De nadruk op kostbare slagschepen, die tijdens de oorlog zoveel mogelijk behouden moesten blijven, beperkte de operationele flexibiliteit van de Italiaanse vloot. De dreiging die van een fleet in being uitgaat, moet immers geloofwaardig blijven. Daarvoor is niet alleen het bestaan van de vloot, maar ook het vermogen daadwerkelijk op te treden noodzakelijk.
Centrale redenering
Paine benadrukt in haar conclusie vooral het belang van geografie. De strategische waarde van een vloot wordt niet uitsluitend bepaald door haar omvang of samenstelling, maar ook door de omstandigheden waarin zij moet opereren. In nauwe zeegebieden kan een relatief kleine vloot, ondersteund door onderzeeboten en luchtstrijdkrachten, een aanzienlijk sterkere tegenstander voor grote problemen stellen. Omgekeerd kan een omvangrijke vloot weinig uitrichten wanneer zij afhankelijk is van kwetsbare bases of haar toegang tot open zee wordt beperkt.
Aan deze historische analyse verbindt Paine een kritiek op de aanschaf van prestigieuze oorlogsschepen. Verschillende marines investeerden volgens haar in kostbare slagschepen en andere grote eenheden, terwijl hun strategische omstandigheden om andere middelen vroegen. Vooral de Duitse, Italiaanse en Russische vlootontwikkeling illustreert hoe het streven naar een grote, evenwichtige vloot ten koste kon gaan van middelen die beter aansloten bij de nationale defensiebehoeften. Deze kritiek is relevant voor hedendaagse discussies over vlootopbouw, waarin de verhouding tussen strategische doelstellingen, beschikbare middelen en geografische omstandigheden onverminderd van belang is.
Toch roept de centrale redenering ook vragen op. Zoals Paine zelf erkent is het succes van een strategie die gericht is op het voorkomen van een bepaalde gebeurtenis bijzonder moeilijk vast te stellen. Wanneer een vijandelijke invasie uitblijft, betekent dit niet noodzakelijk dat de aanwezigheid van een vloot de tegenstander heeft afgeschrikt. Mogelijk heeft deze nooit serieus overwogen een invasie uit te voeren. Mislukte afschrikking laat zich achteraf betrekkelijk eenvoudig vaststellen; succesvolle afschrikking veel minder. Dit bemoeilijkt het trekken van algemene conclusies uit de historische voorbeelden. Ook de uiteenlopende interpretaties van het begrip fleet in being roepen de vraag op in hoeverre werkelijk sprake is van één samenhangende strategie.
Daarbij komt dat de grote verscheidenheid aan onderzochte gevallen het begrip fleet in being soms wel erg ruim maakt. Niet iedere marine die een sterkere tegenstander tracht te hinderen, volgt daarmee noodzakelijk dezelfde strategie. De afzonderlijke auteurs onderkennen dit probleem doorgaans, maar de overkoepelende conclusie van Paine legt sterk de nadruk op de voordelen van een relatief kleine, doelmatig samengestelde vloot. De historische voorbeelden laten juist zien hoezeer de bruikbaarheid daarvan afhankelijk is van specifieke strategische omstandigheden.
Nationale strategie
Deze kanttekeningen doen weinig af aan de waarde van het boek. De bundel biedt een rijk historisch overzicht en laat overtuigend zien dat maritieme strategie niet uitsluitend draait om het verwerven van heerschappij ter zee. Ook het verhinderen dat een tegenstander zijn doelstellingen bereikt, kan van grote strategische betekenis zijn. De belangrijkste les is wellicht dat een vloot niet moet worden beoordeeld naar haar omvang of vermogen een beslissende zeeslag te winnen, maar naar de bijdrage die zij kan leveren aan de nationale strategie. Daarmee biedt het boek niet alleen een rijk historisch overzicht, maar ook stof tot nadenken voor hedendaagse discussies over vlootopbouw en de verhouding tussen strategische doelstellingen en beschikbare middelen.
Mr. E.C.A. Meijer, MA, Universiteit van Amsterdam
Deterrence and Denial
The Power of Fleets in Being
Door Sarah C.M. Paine (red.)
Annapolis (Naval Institute Press) 2025
432 blz.
ISBN 9781682478868
